Atopowe zapalenie skóry (AZS, atopic dermatitis) jest przewlekłą, nawrotową, zapalną chorobą skóry, która rozpoczyna się zazwyczaj we wczesnym dzieciństwie i często utrzymuje w wieku dorosłym, lub powstaje de novo. Charakteryzuje się występowaniem uporczywego świądu oraz nadmiernej suchości skóry, której towarzyszy złuszczanie, szorstkość oraz pęknięcia naskórka w przebiegu zaostrzeń. Typowe jest również umiejscowienie zmian rumieniowych i grudkowo-złuszczających, zależne od wieku pacjenta. Niestety, w ostatnich latach zaobserwowano ponad dwukrotne zwiększenie zachorowalności na atopowe zapalenie skóry. Przyczyną mogą być niekorzystne warunki środowiskowe, takie jak: wzrost zanieczyszczenia powietrza, ocieplenie klimatu, wysoko przetworzona i zanieczyszczona metalami ciężkimi żywność, a także szybkie tempo życia i stres [1-2]. Dermatoza stanowi poważny problem dla osób chorych, w tym dzieci, niekorzystnie wpływając na jakość życia pacjentów oraz ich rodzin. Odpowiednia pielęgnacja skóry z AZS w istotny sposób wspiera leczenie oraz profilaktykę zaostrzeń. Na rynku od wielu lat standardem w pielęgnacji skóry z AZS są emolienty, które pomagają przywrócić integralność bariery naskórkowej. Natomiast w ostatnim czasie pojawiają się produkty, które są czymś więcej, niż emolientami. To emolienty plus.
Terminy: emolienty oraz emolienty plus odnoszą się do grupy preparatów przeznaczonych do stosowania miejscowego, rekomendowanych jako profilaktyka i wspomaganie leczenia dermatoz przebiegających z suchością skóry. Szczególną rolę odgrywają w pielęgnacji skóry z AZS, bez której nie ma skutecznego leczenia. Ich podstawową funkcją jest natłuszczanie, zmiękczanie, nawilżanie oraz poprawa funkcji bariery naskórkowej.
Klasyczne emolienty są mieszaniną:
Mogą przybierać formę emulsji tłustej typu woda w oleju (W/O), lub emulsji nawilżającej typu olej w wodzie (O/W). Na rynku obecne są w postaci kremów, balsamów do ciała, emulsji lub płynów do kąpieli, emulsji pod prysznic i do demakijażu.
Natomiast emolienty plus to szczególna grupa produktów, które poza wyżej wymienionymi składnikami lipofilowymi i humektantami zawierają również substancje aktywne pochodzące z roślin, takie jak saponiny, czy flawonoidy o działaniu przeciwzapalnym i przeciwświądowym, a także substancje wykazujące korzystny wpływ na mikrobiom skóry, tj. prebiotyki. Produkty te mogą również zawierać substancje aktywne zamknięte w różnego rodzaju nośnikach, takich jak np. liposomy.
Dzięki temu możliwa jest nie tylko odbudowa bariery naskórkowej, ale także niwelowanie objawów stanu zapalnego, świądu oraz modulowanie mikrobiomu naskórka [3-4].
W licznych badaniach udowodniono, że stosowanie emolientów kilka razy dziennie, również w okresie remisji choroby odbudowuje integralność bariery naskórkowej zmniejszając suchość, świąd oraz zapobiegając infekcjom skóry [5-9]. Wykazano również, że emolienty zawierające w składzie fizjologiczne lipidy występujące w warstwie rogowej naskórka, takie jak ceramidy, fosfolipidy, cholesterol, skwalan oraz niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe (NNKT) pochodzące z naturalnych olejów są szybko wchłaniane do komórek warstwy kolczystej i ziarnistej naskórka, włączając się w ich struktury w procesie powstawania lipidów de novo [6,9]. Oznacza to, że produkty emolientowe mogą odbudowywać lipidy naskórkowe poprzez dostarczenie ich z zewnątrz. Wykazują one zdecydowanie lepsze rezultaty w ograniczaniu przeznaskórkowej utraty wody (TEWL) od emolientów zawierających syntetyczne, okluzyjne składniki, jak parafina, czy wazelina [9-10]. Badania te potwierdzają, jak istotny jest rodzaj zastosowanych składników emoliencyjnych w produkcie, ponieważ nie każdy emolient będzie odpowiedni dla skóry atopowej. W związku z tym warto zwrócić uwagę na to, aby w składzie produktu znajdowały się fizjologiczne lipidy, które mają zdecydowaną przewagę w skuteczności działania, nad syntetycznymi składnikami lipofilowymi (wazelina, parafina, olej parafinowy), działającymi na zasadzie tworzenia okluzji na powierzchni skóry.
W ostatnich latach pojawiły się również badania dotyczące skuteczności działania produktów emolient plus. Potwierdziły one, że regularne stosowanie tego typu produktów może przywrócić funkcję bariery naskórkowej, zmniejszyć produkcję cytokin prozapalnych oraz aktywację komórek tucznych, które są obecne w alergii i w przebiegu stanu zapalnego. Ponadto, stosowanie emolientów plus może opóźnić wystąpienie AZS i zmniejszyć zapotrzebowanie na miejscowe kortykosteroidy w leczeniu pacjentów z umiarkowaną do ciężkiej postaci choroby. Ponadto badania potwierdziły, że kuracja produktami „emolient plus” znacząco zmniejszyła świąd i rumień, jednocześnie zwiększając nawilżenie skóry u dorosłych cierpiących na AZS, a także zwiększyła różnorodność mikrobiomu skóry regulując jego równowagę [5, 11-13].
W dermokosmetykach typu emolient plus istotny jest dobór składników aktywnych tak, aby mogły działać na trzy główne dysfunkcje w skórze atopowej:
Bariera naskórkowa odgrywa kluczową rolę w zapobieganiu przenikania mikroorganizmów, alergenów, toksyn i innych zanieczyszczeń środowiskowych do organizmu, a także chroni przed nadmierną utratą wody (TEWL, ang. Transepidermal water loss) [14-15].
W prawidłowo funkcjonującej barierze naskórkowej komórki naskórka ściśle do siebie przylegają, co zapobiega przed utratą wody z naskórka. Pomiędzy komórkami warstwy rogowej znajduje się tzw. cement międzykomórkowy, składający się z lipidów oraz naturalnego czynnika nawilżającego (NMF). Skład lipidów cementu międzykomórkowego, zwanych fizjologicznymi lipidami naskórka, obejmuje ceramidy (40%), cholesterol i pochodne steroli (25%), wolne kwasy tłuszczowe (18%) oraz inne polarne lub niepolarne lipidy. Warstwy tych lipidów są ułożone lamelarnie, co również przyczynia się do szczelności bariery naskórkowej.
Natomiast w skórze atopowej dochodzi do zmian w składzie i ułożeniu lipidów cementu międzykomórkowego, a połączenia między komórkami warstwy ziarnistej i rogowej nie są ścisłe. Powoduje to wzrost przeznaskórkowej utraty wody (TEWL) oraz przenikania patogenów przez naskórek. W konsekwencji zaburzony zostaje skład mikrobiomu naskórka, w którym bakterie patogenne, w szczególności gronkowiec złocisty (Staphylococcus aureus) zaczynają być w przewadze nad bakteriami komensalnymi. Następstwem tych zaburzeń jest wzrost pH skóry do wartości powyżej 6.0, co dodatkowo zwiększa ryzyko nadkażeń bakteryjnych. W wyniku nieprawidłowości w pracy układu immunologicznego w skórze toczy się stan zapalny [14, 16-18].
Pierwszym celem pielęgnacji skóry z AZS jest przywrócenie prawidłowych funkcji bariery naskórkowej. Niezastąpione jest tutaj zastosowanie fizjologicznych lipidów, takich jak:
Są one kompatybilne z lipidami cementu międzykomórkowego, dzięki czemu łatwo się w niego wbudowują. Przywracają prawidłowe funkcje bariery naskórkowej, zmniejszając suchość, złuszczanie i zaczerwienienie skóry, redukując świąd i przyczyniając się do zwiększenia równowagi mikrobiomu naskórka.
Kolejnym istotnym celem pielęgnacji skóry z AZS jest niwelowanie objawów stanu zapalnego, takich jak rumień oraz świąd. W tym przypadku istotną rolę odgrywa dobór składników aktywnych, w tym pochodzenia naturalnego, o udowodnionym działaniu przeciwzapalnym i immunomodulującym. Biorąc pod uwagę szeroko opisany w literaturze wielokierunkowy mechanizm działania saponin triterpenowych zawartych w wąkrocie azjatyckiej, takich jak: madekasozyd, azjatykozyd, kwas madekasowy i kwas azjatykowy roślina wykazuje duży potencjał w hamowaniu procesów zapalnych zachodzących w skórze osób chorych na AZS, co zostało potwierdzone w badaniach in vivo przeprowadzonych na myszach [20,21].
Wąkrota azjatycka (Centella asiatica L.) jest rośliną znaną i stosowaną w medycynie ajurwedyjskiej od około 3000 lat. Wykazuje wielkokierunkowe działanie: przeciwzapalne, immunomodulujące, przyspieszające procesy ziarninowania i angiogenezy oraz indukujące syntezę kolagenu (szybsze gojenie się ran), antybakteryjne, w tym przeciwko S. aureus, przeciwtrądzikowe. Jak wspomniano, za działanie rośliny odpowiadają zawarte w niej triterpeny, zatem istotnym aspektem, na jaki warto zwrócić uwagę przy wyborze dermokosmetyku zawierającego ekstrakt z wąkroty jest jego standaryzacja na zawartość madekasozydu, azjatykozydu, kwasu azjatykowego czy madekasowego. Ponadto, z rośliny można wyizolować pojedyncze triterpeny w konkretnych ilościach. Przykładem takiego surowca jest miareczkowany ekstrakt z Centella asiatica, zwany TECA (Titrated Extract of Centella Asiatica), zawierajacy kwas azjatykowy (30%), kwas madekasowy (30%) i azjatykozyd (40%). W badaniach in vivo na myszach udowodniono, że TECA hamuje nadmierne rogowacenie naskórka oraz stan zapalny [20-21].
Kolejnym surowcem o potwierdzonej skuteczności w niwelowaniu stanu zapalnego w przebiegu AZS przy zastosowaniu miejscowym jest witamina B12 [22]. Połączenie TECA z witaminą B12 jest unikalne na rynku dermokosmetyków przeznaczonych do pielęgnacji skóry z AZS.
Trzecim celem pielęgnacji skóry z AZS jest przywrócenie równowagi mikrobiomu naskórka. Warto zatem szukać w składzie dermokosmetyków substancji o działaniu prebiotycznym, np. inuliny z korzenia cykorii, czy glukooligosacharydu.
Skuteczna pielęgnacja skóry z AZS powinna uwzględniać odpowiednio dobrane produkty do mycia i demakijażu skóry oraz produkty pielęgnacyjne, należące do kategorii emolientów plus. Dermokosmetyki powinny być hipoalergiczne, tj. nie zawierać potencjalnych alergenów, takich jak kompozycje zapachowe oraz niektóre konserwanty. Ważnymi aspektami są również: pH produktu, które powinno wynosić 5,0- 5,50 oraz badania dermatologiczne przeprowadzone na skórze wrażliwej. Lipidy zawarte w recepturze powinny odwzorowywać fizjologiczne lipidy naskórka, a dobór składników aktywnych i ich połączenia mieć potwierdzenie w badaniach. Najważniejszym aspektem skutecznej pielęgnacji skóry z AZS jest regularność. Regularne stosowanie emolientów, kilka razy dziennie, znacznie zmniejsza prawdopodobieństwo progresji choroby i pomaga osiągnąć stan remisji.
Bardzo istotnym etapem w pielęgnacji skóry suchej i atopowej jest jej mycie z zastosowaniem łagodnych surfaktantów, np. aminokwasowych oraz substancji renatłuszczających, które nie naruszają integralności bariery naskórkowej, ale wspomagają jej odbudowę oraz łagodzą suchość skóry. Wybór preparatu myjącego jest ważną, integralną częścią leczenia AZS z którego nie da się zrezygnować. Mycie skóry z AZS przypadkowo wybranym produktem drogeryjnym może zaostrzyć objawy suchości i świądu. Mydła zasadowe są kategorycznie przeciwwskazane do mycia skóry atopowej. Należy je zamienić na produkty typu syndet, oparte na syntetycznych surfaktantach, które mają pH lekko kwaśne (pH 5,5), zbliżone do fizjologicznego pH skóry. Wśród produktów marki Medity+ Atopowe zapalenie skóry dostępne są dwie emulsje emolientowe: do mycia ciała oraz do mycia twarzy i demakijażu. Każda z nich, poza wysokim stężeniem fizjologicznych lipidów zawiera ekstrakt z wąkroty azjatyckiej oraz prebiotyki.
W serii Medity + AZS dostępne są dwa produkty do pielęgnacji: Aktywny krem do twarzy oraz Specjalistyczny balsam do ciała i dłoni opracowane w technologii ciekłokrystalicznej, dzięki czemu są kompatybilne z lipidami naskórka. Skuteczność tychże produktów polega na działaniu emolientów oraz starannie dobranych składników aktywnych przebadanych na skórze atopowej (połączenie TECA i witaminy B12 daje bardzo dobry rezultat w niwelowaniu świądu, rumienia. Balsam uzyskał pozytywną rekomendację Stowarzyszenia PTCA.
Kasznia-Kocot J., Reichmann K., Wypych-Ślusarska A., Wybrane aspekty jakości życia w atopowym zapaleniu skóry, Medycyna Środowiskowa - Environmental Medicine, 2014, 17, 2, 42-51.
Fishbein A.B., Silverberg J.I., Wilson E.J., Ong P.Y., Update on Atopic Dermatitis: Diagnosis, Severity Assessment, and Treatment Selection, The Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice, 2020, 8, 1, 91-101.
Cestari S., Correia P., Kerob D., Emollients “Plus” are Beneficial in Both the Short and Long Term in Mild Atopic Dermatitis, Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2023, 2093-2102.
Araviiskaia E., Pincelli C., Sparavigna A., Luger T., The Role of a Novel Generation of Emollients, ‘Emollients Plus’, in Atopic Dermatitis, Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2022, 15, 2705–2719.
Grześk-Kaczyńska, M.; Petrus-Halicka, J.; Kaczyński, S.; Bartuzi, Z.; Ukleja-Sokołowska, N. Should Emollients Be Recommended for the Prevention of Atopic Dermatitis?—New Evidence and Current State of Knowledge. Journal of Clinical Medicine, 2024, 13, 863.
Elias, P.M. Optimizing emollient therapy for skin barrier repair in atopic dermatitis, American College of Allergy, Asthma & Immunology, 2022, 128:505-511.
Lun Hon K., J.S.K. Kung, Gigi W.G., Fan Leung T., Emollient treatment of atopic dermatitis: latest evidence and clinical considerations, Drugs Context, 2018; 7: 212530.
Mukhopadhyay, P. Cleansers and their role in various dermatological disorders. Indian journal of dermatology, 2011, 56, 1, 2-6.
Danby, S. G., Andrew, P. V., Kay, L. J., Pinnock, A., Chittock, J., Brown, K., Williams S.F., Cork, M. J., Enhancement of stratum corneum lipid structure improves skin barrier function and protects against irritation in adults with dry, eczema‐prone skin. British Journal of Dermatology, 2022, 186(5), 875-886.
Danby, S. G., Andrew, P. V., Taylor, R. N., Kay, L. J., Chittock, J., Pinnock, A., Cork, M. J. Different types of emollient cream exhibit diverse physiological effects on the skin barrier in adults with atopic dermatitis. Clinical and experimental dermatology, 2022, 47, 6, 1154-1164.
Cestari S., Correia P., Kerob D., Emollients “Plus” are Beneficial in Both the Short and Long Term in Mild Atopic Dermatitis, Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2023, 2093-2102.
Araviiskaia E., Pincelli C., Sparavigna A., Luger T., The Role of a Novel Generation of Emollients, ‘Emollients Plus’, in Atopic Dermatitis, Clinical, Cosmetic and Investigational Dermatology, 2022, 15, 2705–2719.
Quadri M, Lotti R, Bonzano L, et al., A novel multi-action emollient plus cream improves skin barrier function in patients with atopic dermatitis: in vitro and clinical evidence, Skin Pharmacology and Physiology, 2021;34(1):8–18.
Fujii, M. Current understanding of pathophysiological mechanisms of atopic dermatitis: interactions among skin barrier dysfunction, immune abnormalities and pruritus. Biol. Pharm. Bull., 2020, 43, 12–19.
Martini M.C., Kosmetologia i farmakologia skóry Redakcja naukowa wydania polskiego, Waldemar Placek, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2008.
Rerknimitr, P., Otsuka, A., Nakashima, C., & Kabashima, K. Skin barrier function and atopic dermatitis. Current Dermatology Reports, 2018, 7, 209-220.
Hawro T., Sysa-Jędrzejowska A., Narbutt J. Rola mutacji w genie filagryny w etiopatogenezie atopowego zapalenia skóry. Przegląd piśmiennictwa, Postępy Dermatologii i Alergologii, 2008, XXV, 1, 12–15.
Yang G., Seok J.K., Kang H.C., Lee J.Y., Skin Barrier Abnormalities and Immune Dysfunction in Atopic Dermatitis, International Journal of Molecular Science, 2020, 21, 2867.
Hoque M.; Rafi I.K.; Hossain M.S. Centella asiatica: A mini review of its medicinal properties and different uses, World Journal of Advanced Research and Reviews, 2023, 19,2, 1185–1191.
Park, J.H.; Choi, I.Y.; Son, D.J.; Park, E.K.; Song, M.J., Hellström, M., Hong, J.T. Anti-Inflammatory Effect of Titrated Extract of Centella asiatica in Phthalic Anhydride-Induced Allergic Dermatitis Animal Model. International Journal of Molecular Sciences, 2017, 18, 738.
Lee, Y.; Choi, HK.; N'deh KP.; Choi YJ.; Fan M.; Kim EK.; et al. Inhibitory effect of Centella asiatica extract on DNCB-induced atopic dermatitis in HaCaT cells and BALB/c mice. Nutrients 2020, 12 ,2, 411.
Stücker M, Pieck C, Stoerb C, Niedner R, Hartung J, Altmeyer P. Topical vitamin B12--a new therapeutic approach in atopic dermatitis-evaluation of efficacy and tolerability in a randomized placebo-controlled multicentre clinical trial, Br J Dermatol 2004 May;150(5):977-83. doi: 10.1111/j.1365-2133.2004.05866.x.
Artykuł powstał we współpracy z marką Medity +
